Violette Heymann

ხილვადს მიღმა არსებული სამყარო: ოდილონი რედონის ენიგმატური ხელოვნება

ოდილონი რედონი, რომელიც 1840 წელს საფრანგეთში, ბორდოში დაიბადა (სახელად ბერტრან-ჟან რედონი), იყო მხატვარი, რომლის მთელი შემოქმედება წარმოსახვისა და სიზმრის უხილავი სამყარეოების მატერიალურ ფორმად გარდაქმნას ემსახურებოდა. მისი შემოქმედებითი გზა არა დიდ ამბიციებს, არამედ მშვიდ დაკვირვებას ეფუძნებოდა; ათი წლის ასაკში მან ხატვის პრიზი მოიგო — რაც წინასწარმეტყველური ნიშანი იყო იმ ვიზუალური სენსიტიურობისა, რომელიც მის მთელ ცხოვრებას განსაზღვრავდა. მიუხედავად იმისა, რომ ოჯახური მოლოდინების გამო თავდაპირველად არქიტექტურისკენ მიიყვანეს, რედონის ჭეშმარიტი მოწოდება სხვაგან მდებარეობდა. მას ეს გზა ჟან-ლეონ ჟერომისა და, რაც ყველაზე მნიშვნელოვანია, როდოლფ ბრესდინის სწავლებებმა გაუნათეს, რომელთაც დაეხმარნენ ეტჩინგისა და ლითოგრაფიის რთულ ხელოვნებაში დახვეწილობაში. ეს ტექნიკები საფუძვლად დაედო მის ადრეულ კვლევებს და საშუალება მისცა, შეერკვა ჩრდილოვან ფიგურებსა და ბუნდოვან ფორმებში დამალულ სამყადმოში, რამაც მოგვიანებით აკადემიური რეალიზმის ალტერნატივის მაძიებელთაც კი მოხიბლა. საფრანგეთ-პრუსეთის ომმა რედონის ცხოვრება დროებით შეაფერხა და მას სამხედრო სამსახურში გაატარა, თუმცა სწორედ პარიზში დაბრუნების შემდეგ დაიწყო მისი მხატვრული ხედვის ნამდვილი ფორმირება.

სიმბოლიზმის დაბადება: „ნუარები“ და ადრეული ხედვები

რედონის ადრეული კარიერა ხასიათდებოდა შეგნებული დისტანცირებითte დომინანტური მხატვრული ტენდენციებისგან. იგი არ ცდილობდა ხილვადი სამყაროს რეპლიკაციას, არამედ ცდილობდა გამოეყვანა მისი ფარული ნაკადები — შფოთვა, სურვილი და სულიერი ლტოლვა, რომლებიც ყოველდღიურობის ზედაპირს მიღმა იმალება. ამან წარმოშვა მისი სახელovანი „ნუარების“ (noirs) სერია — მონოქრომული ნამუშევრები, შესრულებული ნახშირით და ლითოგრაფიით. ეს არ იყო მხოლოდ სიბნელის შესწავლა; ეს იყო ქვეცნობიერის კვლევა, რომელიც სავსე იყო უცნაური არსებებით, დაუღუპავი თვალებითა და მობნელებული ნისლისგან ამოსული გამჭრელი ფიგურებით. აქ აშკარა არის ისეთი მწერლების გავლენა, როგორებიცაა ედგარ ალან პო და შარლ ბოდლერი — საერთო გატაცება მაკაბრულით, მისტიკითა და შთაგონების ძლიერებით. ეს ნამუშევრები მაშინვე არ იქნა აღიარებული; რედონი წლების განმავლობაში ნაკლებად ცნობილი დარჩა. თუმცა, გადამწყვეტი მომენტი 1884 წელს დადგა ჟორის-კარლ ჰუისმანის რომანთან *„À rebours“* (წინააღმდეგ ბუნებისა) დაკავშირებით, სადაც დეკადენტმა არისტოკრატმა დე ესეინტესმა რედონის ნახატებს მხარი დაუჭირა, რამაც მომენტალურად აამაღლა მისი სტატუსი ავანგარდულ წრეებში. ამ აღიარებამ რედონს საშუალება მისცა, განვითარებულიყო საკუთარ უნიკალურ ენაში, რომელსაც იგი აღწერდა, როგორც ბუნდოვანს და განუწარმოებელს, რაც „მუსიკის მსგავსად, ჩვენ დაგვსვამს დაუზუსტებელი და неоგანსაზღვრელი სფეროს“.

ფერების გამოღვიძება: მონოქრომიდან დინამიკურ ექსპრესიამდე

მიუხედავად იმისა, რომ „ნუარებმა“ რედონი სიმბოლიზმის მნიშვნელოვან ძალად აქციეს, 1890-იან წლებში მის ხელოვნებას რამგვარი ტრანსფორმაცია გადაჰკვეთა. მან დაიწყო ფერების გამოყენება — ჯერ პასტელებით, შემდეგ კი ზეთებით — რაც მის კომპოზიციებს ახალ სიცოცხლესა და სინათლეს სძენდა. ეს ცვლილება მხოლოდ ტექნიკური არ ყოფილა; ის ასახავდა მხატვრის შიდა ემოციური ლანდშაფტის განვითარებას. ადრეული ნამუშევრები ხშირად მელანქოლიისა და იზოლაციის შეგრძნებით იყო გაჯერებული, თუმცა გვიანდელი ტილოები აჩვენებს მზარდ ინტერესს მითოლოგიის, ბუდიზმისა და იაპონური ხელოვნების მიმართ — *იაპონური სტილი* (Japonism) მის შემოქმედებაზე უდიდესი გავლენა იქონია. ისეთი ნამუშევრები, როგორიცაა *„ბუდას სიკვდილი“* (1899), მოწმობს ამ აღფრთოვანებას აღმოსავლური სულიერების მიმართ, ხოლო ბარონ რობერ დომესის მიერ მისი სასახლისთვის შეკვეთილი ნამამ demonstrera რედონის უნარს, დეკორატიული ელემენტები სიმბოლურ გამოსახულებებთან შეეჯერებინა. ბარონესა დე დომესისა და მისი ქალიშვილის, ჟენის პორტრეტები ამ პერიოდის განსაკუთრებით შთამბეჭდავი მაგალითებია, რომლებიც აფიქსირებს არა მხოლოდ ფიზიკურ მსგავსებას, არამედ შინაგანი ცხოვრებისა და ფსიქოლოგიური სიღრმის განცდასაც. რედონი თავის ხელოვნებაში იკვლევდა შინაგან გრძნობებსა და ფსიქიკას, რათა მიეღწია მიზნამდე: „ხილვადი უხილავის სამსახურში დაგვსვას“.

მემკვიდრეობა და გავლენა: სურრეალიზმის წინამორბენი

ოდილონი რედონის გავლენა ხელოვნების სამყაროზე საკუთარ ეპოქაზე ბევრად მეტია. 1903 წელს იგი „ლეგიონის ორდენით“ დაჯილდოვდა, ხოლო მისი შემოქმედება უფრო ფართო აღიარება მოიპოვა 1913 წლის ნიუ-იორკის „Armory Show“-ის გამოფენებზე. თუმცა, მისი ჭეშმარიტი მნიშვნელობა მხოლოდ 1916 წელს, სიკვდილის შემდეგ გახდა სრულად აშკარა. რედონის კვლევამ სიზმრების, ქვეცნობიერისა და ირაციონალურობის თემებზე საფუძველი ჩაუყარა სურრეალიზმს და შთაგონების წყაროდ იქცა მარსელ დუშამპისა და მაქსერ ერნსტის მსგავსი ხელოვანებისთვის. მისი აქცენტი სუბიექტურ გამოცდილებასა და ემოციურ ექსპრესიას ექსპრესიონისტულ მხატვრებზეც მოახდინა გავლენა. იგი არ ახდენდა მხოლოდ იმის გამოსახვას, რასაც ხედავდა; იგი ვიზუალიზაციას უკეთებდა იმას, რასაც გრძნობდა — პრინციპს, რომელიც დღესაც შთაგონების წყაროა. რედონის მემკადვე არის მხატვრული სიმამაცის, ბუნდოვანების მიღების მზაობისა და იმ ღრმა რწმენისა, რომ ხელოვნებას ადამიანური გამოცდილების ფარული განზომილებების გამოვლენის ძალა გააჩნია. მისი ნახატები უარყოფდნენ კლასიფიკაციას და შემოიტანეს ფანტასტიკური გამოსახულებების უნიკალური ტიპი, რომელიც შობილი იყო სენითა და დელირიუმით, თუმცა ყოველთვის სავსე იყო გამჭრელი სილამაზით.

ძირითადი მახასიათებლები და თემები

• სიმბოლიზმი: რედონი სიმბოლისტური მოძრაობის ცენტრალურ ფიგურად მიიჩნევა, რომელიც რეალისტურ რეპრეზენტაციაზე ემოციურ და სულიერ გამოხატვას ამჯობინებდა.
• სიზმრისეული გამოსახულებები: მისი ნამუშევრები ხშირად ხასიათდება ფანტასტიკური არსებებით, ბუნდოვანი ლანდშაფრებითა და სცენებით, რომლებიც სიზმრის ატმოსფეროს ქმნიან.
• ქვეცნობიერის კვლევა: რედონი იკვლევდა შფოთვის, სურვილისა და ადამიანის ფსიქიკის ფარული სიღრმეების თემებს.
• ლიტერატურისა და მითოლოგიის გავლენა: იგი შთაგონებას იღებდა ისეთი მწერლებისგან, როგორებიცაა პო და ბოდლერი, ასევე აღმოსავლური რელიგიებისა და მითოლოგიიდან.
• ტექნიკური ინოვაცია: რედონის ოსტატობა ლითოგრაფიაში და ფერების ინოვაციური გამოყენება პასტელებსა და ზეთებში გადამწყვეტი იყო მისი მხატვრული ხედვისთვის.